محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
163
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
بوسليك - نام مقامى از نواهاى موسيقى . مثالش مولوى مثنوى فرمايد : شعر در پردهء حسينى عشاق را درآور * وز بوسليك و مايه بنماى دلگشائى « 1 » . و نام يكى از شعراى قديم نيز باشد « 21 » . بزرك - نام يكى از حبوب كه روغن چراغ « 2 » از آن گيرند و بتازى كتان گويند . باك - ترس و بيم باشد . مثالش شيخ سعدى گويد : بيت تو پاك باش و مداراى برادر از كس باك * زنند جامهء ناپاك گازران بر سنگ بلارك - نوعى است از فولاد كه بغايت جوهردار باشد . خلاق المعانى گويد : شعر تيغ بلارك ار چه ز گوهر توانگرست * پيوسته هم ز پهلوى كلكت كند تراش و بر شمشيرى كه آن از فولاد ساخته باشند نيز « 3 » اطلاق كنند چنان كه حكيم خاقانى گويد : بيت روضهء « 4 » آتشين بلارك تست * با « 5 » وجودى شكافت ناوك تست و شيخ « 6 » نظامى بمعنى جوهر تيغ نيز آورده و گفته : بيت « 7 » بلارك « 8 » چنان تافت « 9 » از روى تيغ * كه در شب ستاره ز تاريك ميغ بلك - [ به وزن سلك ] شرر آتش باشد . كذا فى التحفه . مع الكاف الفارسى بستر آهنگ - آنچه بر روى لحاف و نهالى پوشند كه گرد بر آن ننشيند و آن را چادرشب « 10 » نيز گويند . مثالش لبيبى گويد : بيت خوشا حال لحاف و بستر آهنگ * كه مىگيرند هر شب در برت تنگ برنگ - [ بكسر با و راء ] در نسخهء ميرزا ذخيره و جرس و كليد باشد و بعضى با [ زاى معجمه « 22 » ] كليد را گويند و در فرهنگ [ بضمتين ] ذخيره باشد - و نيز نام ولايتى كه قطب جنوبى از آنجا ديده شود و [ بكسرتين ] حبهء دوائى كه از كابل آرند و برنگ كابلى گويند . و بفتحتين نيز به نظر رسيده « 11 » » . بشگ - [ به وزن رشك ] شبنم باشد . مثالش استاد خسروانى گويد : بيت از نسيم رياض دولت شاه * بر رخ گل در ثمين شد بشگ و در ادات الفضلا بمعنى باشد كه و خمره نيز آمده و [ بضم با ] موى جعد باشد يعنى پيچيده و درهم و در فرهنگ بمعنى مطلق زلف آمده چنان كه « 12 » شاعر گويد : شعر بشگ معشوق چون سفيد شود * دل عاشق از ان شود بستوه و ديگر بمعنى غمزه و عشوه نيز آورده و اين بيت نزارى مؤيد اين معنى است .
--> ( 1 ) « س » : دلگشاى . ( 2 ) « س » : روغنى چراغ . ( 3 ) اين كلمه از « ن » و « ب » است . ( 4 ) « ب » : جوهر تيغ ؛ « س » : روضهء تيغ . ( متن از « ن » و ديوان خاقانيست ) . ( 5 ) « ب » : يا ( در ديوان خاقانى : ياد نسخه بدل آن : خار ) ( 6 ) « س » : شيخ . ( 7 ) اين كلمه از « ن » است . ( 8 ) « س » : پلارك . ( 9 ) « س » : تاخت . ( 10 ) چادرشب . ( 11 ) چهار كلمهء اخير از « ب » است ( در برهان قاطع بمعنى جرس و كليد بفتحتين آمده و بضمتين بمعنى اندوخته و بكسرتين بمعنى برنج كابلى . ) ( 12 ) اصل : چنانچه . ( 21 ) مراد ابو سليك گرگانى از شاعران قرن چهارم هجريست . ( 22 ) يعنى : برنگ .